Zo, de vakantie is over, de 'r' is weer in de maand en ik ben helemaal klaar voor de volgende serie " Mag IT iets méér zijn". In zo'n vakantie, uitkijkend over de indrukwekkende golven van de Atlantische Oceaan vanuit het Spaanse Asturias schoten mij tal van onderwerpen door het hoofd. Ook nog eens geholpen door enthousiaste collega's die leuke suggestie deden zoals IBM's rol in de Maanlanding van nu 40 jaar geleden. En inderdaad, iedereen die ooit eens Kennedy SpaceCentre in Florida heeft bezocht ziet ook dat IBM maar liefst 2 stoeltjes in de Control Room had, terwijl andere bedrijven het met één krukkie moesten doen. De rol van IBM bestond oa. uit het leveren van maar liefst 5 mainframes (de geroemde System 360) die gegevens verwerkten uit het Spacecraft Centre in Houston. Ook heeft IBM een deel van de raket gebouwd dat vol zat met instrumenten die verantwoordelijk waren voor richting, controle en zelfs telematica. Prachtig.

Toch wil ik het in deze aflevering hebben over iets anders. De jongens in het IBM-lab te Zurich hebben weer eens wereldgeschiedenis geschreven. Groot nieuws in het klein. Het is namelijk voor het eerst daadwerkelijk gelukt een molecuul zichtbaar te maken! En dat bleek vooralsnog best lastig.
Even terug naar de middelbare school voor diegene waarbij de scheikunde wat roestig is geworden. Wat is ook al weer een molecuul? Het is de kleinst mogelijke hoedanigheid van een stof die nog alle eigenschappen van die stof heeft. Neem een suikerkorreltje en breek die door het midden. Nog steeds suiker: het smaakt zoet, lost op in water, koffie en thee etc.. Als je de helft van het korreltje weer door midden breekt, en weer, en weer en weer enzovoort, kom je uiteindelijk op het niveau dat je eigenlijk niet verder kan delen zonder dat je aan de eigenschappen van suiker komt. Je bent dan aangekomen op het niveau van één suiker molecuul. Verder opdelen kan, maar dan hou je afzonderlijke atomen over. Atomen zijn de bouwstenen van suiker, of beter: van alle stoffen. Van atomen zijn er zo'n 90 die in de vrije natuur voorkomen (plus 28 die er in laboratoria zijn gecreëerd).
Nu was het al eens gelukt om atomen 'zichtbaar' te maken door de AFM en STM. AFM? In gedachte zie ik wat bankiers een witte neus krijgen, maar ik kan ze gerust stellen. AFM heeft in dit geval niets met Autoriteit Financiële Markten te maken, maar alles met Atomic Force Microscope, een apparaat waarbij men atomen kon 'voelen' en daardoor in kaart brengen. De IBM-er Gerd Bennig (ook uit het Zurich lab) heeft later met zijn collega Heinrich Rohrer de AFM verfijnt en daar de Scanning and Tunneling Microscope (STM) van gemaakt. Het leverde de twee wetenschappers de Nobel prijs op.
De recente vinding borduurt verder door op de AFM, maar de resolutie is vele malen groter geworden. Daar waar de AFM, ondanks dat de naam anders doet vermoeden, een molecuul als één geheel zag, kan nu de structuur van het molecuul nu zichtbaar gemaakt worden, waardoor de afzonderlijke atomen en hun gemeenschappelijk verbindingen zichtbaar en dus beter bestudeerbaar worden. Met deze vinding kan de kennis vergroot worden hoe een molecuul nou precies in elkaar zit, het elektrische lading transporteert en zo verder.
Smart, right?